Jerzy Nowosielski

jerzy nowosielski

Jerzy Nowosielski (7.I.1923 – 21.II.2011). Malarz, teoretyk sztuki, teolog, myśliciel i pedagog, urodził się 7 stycznia 1923 roku w Krakowie, jako syn Stefana Nowosielskiego, urzędnika kolejowego, Łemka z Odrechowej i Anny Harländer, ze spolonizowanej rodziny austriackiej. Ochrzczony 2 lutego 1924 roku w cerkwi greckokatolickiej w Krakowie, w 1956 roku wybrał prawosławie. Studiował w Kunstgewerbeschule (1940-1942) u S. Kamockiego, w krakowskiej ASP (1945-47) u E. Eibischa; zatrudniony w krakowskiej WSSP (1947-49); łódzkiej WSSP (1957-62), krakowskiej ASP (1962-93), od 1976 profesor; członek Grupy Młodych Plastyków, współzałożyciel i członek II Grupy Krakowskiej (od 1957). Laureat wielu nagród i wyróżnień, m.in. Nagrody Ministra Kultury i Sztuki I stopnia (1973), Nagrody im. Św. Brata Alberta (1978), Nagrody im. Jana Cybisa (1985), Nagrody Fundacji Kultury Polskiej (1995), Nagrody im. Witolda Wojtkiewicza (1999), Nagrody im. Jerzmanowskich (2010). Kawaler Orderu Św. Marii Magdaleny II stopnia - najwyższego odznaczenia Cerkwi Prawosławnej w Polsce (1985), doktor honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego (2000) i lwowskiej Akademii Sztuk Pięknych (2008).
Jeden z najwybitniejszych współczesnych malarzy tworzących w Polsce. Jego niepowtarzalny styl kształtował się na skrzyżowaniu tradycji Zachodu i Wschodu: surrealizmu (z którym zetknął się w środowisku Grupy Młodych Plastyków) i sztuki bizantyńskiej, zwłaszcza malarstwa ikon (które poznał podczas rocznego pobytu w greckokatolickiej ławrze studytów pod Lwowem, 1942-43). Surrealizm nadał jego malarstwu atmosferę dwuznaczności i tajemnicy, z ikony zaczerpnął hieratyczność, mocny kontur i płaskość form, oraz specyficzny, pozbawiony modelunku typ figuracji. Od początku uprawiał równolegle malarstwo przedstawiające i bezprzedmiotowe, jednak to właśnie praktykowanie abstrakcji – redukującej rzeczywistość do podstawowych, oczyszczonych z przypadkowości elementów – dało mu umiejętność bezbłędnej, kolorystycznej i przestrzennej kompozycji.
Pierwsze abstrakcje zbudowane były z rytmicznych, dopełniających się trójkątów i czworokątów(Bitwa o Addis Abebę 1947, Dom gołębi 1947, Posadzka w łazience 1948); podobny typ organizacji płaszczyzny powtarzał się później zarówno w pejzażach miejskich (Pejzaż łódzki 1954, Ulica 1959, Widok całej dzielnicy 1973), krajobrazach (Pejzaż syntetyczny 1961, Wschód słońca w Bieszczadach 1963, Pejzaż z wizją słońca 1965), jak i scenach figuralnych (Bieg uliczny 1954, Wnętrze autobusu 1969, Porwanie Europy 1976). W malarstwie N. można wyróżnić ulubione, powracające tematy: górskie pejzaże (Prorok na skale 1958, Znak w górach 1965), cerkiewki, motyw kolejki (Kolejka wąskotorowa 1963, Tunel w górach 1980, Pejzaż z koleją 1985), martwe natury z naczyniami, portrety (Wiolonczelista 1958, Portret skrzypaczki 1966, Autoportret 1976) – jednak głównym tematem pozostaje kobieta i jej ciało, malowane z silnym wyczuciem erotyzmu, oraz solennością i pietyzmem należnym sztuce sakralnej. Począwszy od masywnych sportsmenek z lat 50. (Gimnastyczki 1953, Pływaczka 1955), przez rozebrane, zgeometryzowane dziewczęta we wnętrzach (Tajemnica narzeczonych 1962, Próba narzeczeństwa 1963, Muzyka nocą 1980) lub w scenerii morskiej (Plaża wielka 1966, Cyrk wodny 1980, Dziewczyny na statku 1981, Plaża tybetańska 1983) - kobiety na obrazach Nowosielskiego, podobne świeckim ikonom, ukryte w załomach zagadkowej architektury, zdają się celebrować dziwne, sekretne rytuały. Kluczowe są tutaj obrazy z cyklu Villa dei Misteri (1968-75), Monografia nieznajomej (1968-91) oraz seria fragmentarycznych, charakterystycznie wykadrowanych aktów - w tym „czarne” akty z lat 70. i 80. (Kobiety w ciemni 1971, Akt z lustrem 1978, Murzynka na plaży 1984). 

Malarstwo Nowosielskiego, mimo iż ulegało okresowo wpływom - informelu pod koniec lat 50., czy, paradoksalnie, impresjonizmu w latach 80. - jest przykładem konsekwentnej i spójnej estetyki, znajdującej swoje teoretyczne uzasadnienie w teologii ikony. Istotną dziedziną twórczości Nowosielskiego jest religijne malarstwo ścienne, należące do najwybitniejszych współczesnych realizacji sakralnych. Sztuka monumentalna Jerzego Nowosielskiego jest ewenementem na skalę europejską. W dziele aranżacji wnętrz sakralnych Nowosielski jest spadkobiercą tradycji przełomu wieków: sztuki wielkich wizjonerów, „reżyserów przestrzeni” i architektów religijnej wyobraźni: Jana Matejki, Stanisława Wyspiańskiego, Józefa Mehoffera. Krakowski artysta jest jedynym europejskim malarzem, który z sukcesem odnowił kanoniczną konwencję ikony, łącząc tradycję ikonopisania z najcenniejszymi zdobyczami XX-wiecznej awangardy. Dla współczesnej świadomości kulturowej szczególne znaczenie ma fakt, że Nowosielski – artysta o polsko-ukraińskich korzeniach - w swojej sztuce sakralnej nawiązywał do bogatego, wielokulturowego dziedzictwa Rzeczypospolitej: tradycji ikony galicyjskiej, sztuki łemkowskiej, malarstwa tablicowego, a także do tradycji pierwszych wieków chrześcijaństwa i kultury Starożytnych Kościołów Wschodnich – obrządku koptyjskiego, syriackiego, ormiańskiego. Wychowanie w tradycji Kościoła Wschodniego, nowicjat w studyckiej Ławrze św. Jana Chrzciciela pod Lwowem i nauka w tamtejszej szkole pisania ikon, oraz głębokie i wszechstronne wykształcenie teologiczne pozwoliły Nowosielskiemu na sformułowanie oryginalnej, odważnej ikonografii, uderzającej swoją odmiennością i powagą.
Swoją drogę malarza monumentalnego Nowosielski zaczynał już w latach 50-tych, jako pomocnik u boku znanego twórcy witraży i polichromii Adama Stalony-Dobrzańskiego, artysty także związanego z prawosławiem. Ich wspólne realizacje sakralne (Gródek, Michałowo, Zawiercie, Jelenia Góra, Białystok-Dojlidy, Wola, Wrocław, Grabarka) – pokazują rodzącą się indywidualność młodego twórcy. Samodzielnie Nowosielski zaprojektował wystrój kilkudziesięciu świątyń rzymskokatolickich, greckokatolickich i prawosławnych – w tym zarówno polichromię, jak ikonostasy, drogę krzyżową, witraże, a nawet sprzęty czy szaty liturgiczne. Wszystkie elementy miały znaczenie, wpływały na siebie, tworząc jedną, harmonijną całość. Niestety, nie wszystkie projekty zrealizowano i ukończono, niektóre prace uległy zniszczeniu, przemalowaniu, lub poddane zostały nieumiejętnej konserwacji.
Malarstwo ścienne Nowosielskiego cechuje bogaty program teologiczny, zmysł monumentalny i dbałość o harmonię całości (m.in. Kętrzyn 1954, Zbylitowska Góra 1956, Jerzmanowice 1960, Jelonki 1964-65, Wesoła 1976-79, 1987-89, Azory w Krakowie 1978, Tychy 1981-85, Górowo Iławeckie 1983-84, Lourdes 1984, Bielsk Podlaski 1985, Wrocław 1987, Biały Bór 1992-97, Kraków 1993-95). Ikony Nowosielskiego są próbą przewartościowania i wzbogacenia wielowiekowej tradycji sztuki sakralnej Kościoła Wschodniego. Są przykładem polsko-ukraińskiego dziedzictwa kulturowego świadczącego o niezwykłym bogactwie i potencjale ukrytym w tradycji i historii tej części Europy. Realizacje Jerzego Nowosielskiego tworzone dla potrzeb liturgicznych są ewenementem na skalę międzynarodową. W swojej malarskiej wizji twórca ten potrafił połączyć niezależność kreacji z głęboką, osobistą religijnością, chęcią służenia swoją sztuką Cerkwi i Kościołowi.
Nowosielski był autorem wnikliwych, erudycyjnych rozpraw i esejów z pogranicza teologii, filozofii i teorii sztuki (Inność prawosławia 1991; Zagubiona bazylika. Refleksje o sztuce i wierze 2013); swoje poglądy na religię i sztukę wyraził także w licznych wywiadach, m.in. w słynnych rozmowach ze Zbigniewem Podgórcem (Wokół ikony 1985, Mój Chrystus 1993, Mój Judasz 2009); Sztuka po końcu świata. Rozmowy 2012. Od 1990 roku artysta współpracował z galerią Teresy i Andrzeja Starmachów, czego efektem było m.in. założenie Fundacji im. Zofii i Jerzego Nowosielskich (1996), wspierającej rozwój sztuki współczesnej. Jerzy Nowosielski zmarł w rodzinnym domu 21 lutego 2011 roku. Jego grób znajduje się w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.
Od wielu lat opracowaniem myśli i sztuki Jerzego Nowosielskiego zajmuje się wydawnictwo „Znak”, wydając kolejne tomy poświęcone twórczości i życiu artysty. W 2011 roku, kilka tygodni po śmierci malarza, w wydawnictwie Znak ukazała się obszerna biografia artysty, pióra Krystyny Czerni: Nietoperz w świątyni. Biografia Jerzego Nowosielskiego – która otrzymała wiele wyróżnień (m.in. Nagroda im. Kazimierza Wyki, Nagroda „Nowych Książek”, Nagroda Wydawców Katolickich „Feniks”) i nominacji do prestiżowych nagród literackich (m.in. „Nike”, „Gryfia”, „Gdynia” – 2012).
Krystyna Czerni

 


Bibliografia prac autorskich i redakcyjnych Krystyny Czerni
związanych z Jerzym Nowosielskim
(szerszy wybór bibliografii z ostatnich 10 lat, na str.: http://www.ca.org.pl/wspolpraca/nagrody/czerni/bibliografia)

(druki zwarte):

1. Krystyna Czerni, Nietoperz w świątyni. Biografia Jerzego Nowosielskiego, Znak, Kraków 2011, ss 444

2. Krystyna Czerni, Nowosielski [album: wstęp, wybór ilustracji, kalendarium, katalog projektów i realizacji sakralnych Jerzego Nowosielskiego], Znak, Kraków 2006, ss 224

3. Jerzy Nowosielski, Sztuka po końcu świata. Rozmowy [w opracowaniu i ze wstępem Krystyny Czerni], Znak, Kraków 2012, ss 429

4. Jerzy Nowosielski, Zagubiona bazylika. Refleksje o sztuce i wierze [w opracowaniu i ze wstępem Krystyny Czerni], Znak, Kraków 2013, ss 447

5. Zbigniew Podgórzec, Rozmowy z Jerzym Nowosielskim [w opracowaniu i ze wstępem Krystyny Czerni], Znak, Kraków 2009, ss 444

6. Zofia i Jerzy Nowosielscy, Tadeusz Różewicz, Korespondencja [w opracowaniu i ze wstępem Krystyny Czerni], Wydawnictwo Literackie, Kraków 2009, ss. 500

7. Krystyna Czerni, Jerzy Nowosielski, [seria wydawnicza:] „Wielcy malarze. Ich życie, inspiracje i dzieło” 2000, nr 105, ss 32

(wywiady):

8. „Nie robić sztuki” – o Jerzym Nowosielskim z Krystyną Czerni rozmawia Łukasz Saturczak, „Dwutygodnik.com”, 2013, nr 102 [http://www.dwutygodnik.com/artykul/4327-nie-robic-sztuki.html]

9. „Bardzo chciałam zrozumieć”. Z Krystyną Czerni, krytykiem i historykiem sztuki, autorką biografii Jerzego Nowosielskiego, rozmawia Ewa Zdrojkowska, „Topos. Dwumiesięcznik literacki” 2012, nr 6 , s. 47-52

10. Piękno i otchłań Nowosielskiego. Rozmowa z Krystyną Czerni z okazji nominacji do Nagrody Literackiej „Nike” [rozmawia Dorota Jarecka], „Gazeta Wyborcza”, 12 września 2012, s. 14

11. „Nowosielski nie cudował”- rozmowa z Krystyną Czerni z okazji nominacji do Nagrody Literackiej „Gryfia”, „Kurier Szczeciński” 2012, 7 maja

12. „Prostota dzieł Nowosielskiego jest złudna”. W lustrze biografii. Z Krystyną Czerni o Jerzym Nowosielskim rozmawia Anna Manicka, „Nowe Książki”, 2011, nr 8, s. 4-9
(artykuły i opracowania edytorskie):

13. Krystyna Czerni, Ucieczka na pustynię. Jerzy Nowosielski (1923-2011) jako nowicjusz studyckiej Ławry św. Jana Chrzciciela we Lwowie [październik 1942 - lipiec 1943], [w:] Rola monasterów w kształtowaniu kultury ukraińskiej w wiekach XI-XX, [materiały z konferencji zorganizowanej przez Katedrę Ukrainoznawstwa UJ i Fundację Świętego Włodzimierza w Krakowie, 18-19 listopada 2010], (red. A. Nowak, A. Gronek), Kraków [w druku].

14. Krystyna Czerni, Projekty i realizacje sakralne Jerzego Nowosielskiego dla Cerkwi Greckokatolickiej [w:] Światło Wschodu w przestrzeni gotyku – agape w Górowie Iławeckim. [Materiały z konferencji naukowej w dniach 12-13 V. 2012], Górowo Iławeckie 2013, s. 87-137

15. Krystyna Czerni, Jerzy Nowosielskin tuonelaan laskeutuminen [Anastasis Jerzego Nowosielskiego], „Ikonimaalari”, Helsinki 2012, nr 1, s. 40-51

16. Krystyna Czerni, Ryzyko głośnego myślenia [Wspomnienie – Jerzy Nowosielski (1923-2011)], „Znak” 2012, nr 2 (681), s. 127

17. Krystyna Czerni, Przegrana bitwa [pożegnanie Jerzego Nowosielskiego], „Tygodnik Powszechny” 2011, nr 10, s. 45-47

18. Krystyna Czerni, Diabelskie widowiska. Nieznany list Nowosielskiego w obronie zwierząt, „Tygodnik Powszechny” 2011, nr 11, s. 6

19. Krystyna Czerni, Nieoswojona teologia Jerzego Nowosielskiego [pożegnanie Jerzego Nowosielskiego], „Znak” 2011, nr 4 (671), s. 135-143

20. Krystyna Czerni, Skąd cierpienie? [Czesław Miłosz i Jerzy Nowosielski], „Konteksty” 2011, nr 4, s. 117-118

21. Krystyna Czerni, Projekty i realizacje witraży Jerzego Nowosielskiego dla wnętrz sakralnych: Jelonki, Wesoła, Wrocław, Kraków [VII Międzynarodowa Konferencja Stowarzyszenia Miłośników Witraży „Ars Vitrea Polona” i Centrum Dokumentacji Współczesnej Sztuki Sakralnej przy Wydziale Sztuki Uniwersytetu Rzeszowskiego]: Nie tylko art déco – sztuka witrażowa w okresie międzywojennym, Rzeszów, 6-8 października 2011 – folder konferencji, s. 31

22. Krystyna Czerni, Jerzy Nowosielski (7.I.1923 – 21.II.2011) [biogram artysty], [w:] Ikona w przestrzeni. Cerkiew Greckokatolicka pw. Przenajświętszej Bogurodzicy w Białym Borze (red. Ks. P. Baran, T. Majewski), Biały Bór 2011, s. 22

23. Krystyna Czerni, Biesiedy o tom, czto swiato. Priedislowije k nowomu izdaniju dialogow Zbignewa Podgurzeca s Jerzy Nowosel’skim, [Rozmowy o sprawach świętych - o wywiadach Zbigniewa Podgórca z Jerzym Nowosielskim], „Nowaja Pol’sza”, 2010, N 7-8, s. 75-78

24. Krystyna Czerni, „A czto to takie czorne?”- historia powstania i recepcji polichromii Jerzego Nowosielskiego w cerkwi greckokatolickiej p.w. Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny w Lourdes (1984), Mit – Symbol – Mimesis. Studia z dziejów teorii i historii sztuki dedykowane profesor Elżbiecie Wolickiej-Wolszleger, Lublin 2009, s. 359-391

25. Krystyna Czerni, Nałóg korespondencji. Korespondencja Tadeusza Różewicza i Jerzego Nowosielskiego z lat 1969-1970 [oprac. red.], „Odra” 2009, nr 6, s. 74-89

26. „Piękno jest okrutne…”. Z Tadeuszem Różewiczem o Jerzym Nowosielskim rozmawia Krystyna Czerni, „Znak” 2009, nr 3, s. 85-99

27. Korespondencja Jerzego Nowosielskiego i Tadeusza Różewicza z lat 1974-1977 [oprac. red.], „Znak” 2009, nr 3, s. 100-120

28. Krystyna Czerni, Trzy słowa na dzień. Nowosielski-Różewicz, czyli rozmowa malarza z poetą [także opracowanie edytorskie listów z 1964 roku], „Tygodnik Powszechny” 2008, nr 51-52, s. 42-43

29. Do prawdziwej wiary trzeba odwagi. Z Ryszardem Przybylskim o Jerzym Nowosielskim rozmawia Krystyna Czerni, „Znak” 2008, nr 7-8, s. 79-89

30. Korespondencja Jerzego Nowosielskiego i Ryszarda Przybylskiego z lat 1970-1998 [oprac. red.], „Znak” 2008, nr 7-8, s. 90-108

31. Krystyna Czerni, Czyściec [o recepcji sztuki sakralnej Jerzego Nowosielskiego], „Tygodnik Powszechny” 2008, nr 9, s. 34-35

32. Krystyna Czerni, Parę deseczek i tekturek. Jerzy Nowosielski i Tadeusz Różewicz, „Tygodnik Powszechny” 2007, nr 15, s. 20

33. Krystyna Czerni, Krzyż z kościoła oo.Dominikanów. Warszawa-Służew, Warszawa, b.d. [XI 2003], ss 8

34. Krystyna Czerni, Święto sztuki. Służew. Nowosielski u dominikanów, „Gazeta Stołeczna”, dodatek do „Gazety Wyborczej”, 2003, z dnia 26. XI, s. 8

35. Krystyna Czerni, Historia jednej przyjaźni [w:] Mieczysław Porębski, Nowosielski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2003, s. 251-257

36. Światło i popiół. Z prof. Mieczysławem Porębskim o Jerzym Nowosielskim rozmawiają Krystyna Czerni i Tadeusz Nyczek, „Duży Format” [Magazyn Gazety Wyborczej] 2003, 20 marca, s. 32-37

37. Krystyna Czerni, Jerzy Nowosielski, [w:] Encyklopedia Sztuki Polskiej, Wyd. R.Kluszczyński, Kraków 2001, s. 456

38. Krystyna Czerni, Jerzy Nowosielski [w:] Encyklopedia Krakowa, PWN, Warszawa-Kraków 2000, s. 675

39. Krystyna Czerni, Początek. Jerzy Nowosielski w Starmach Gallery, „Tygodnik Powszechny” 2000, nr 19, s. 12

40. Krystyna Czerni, Przeistoczenie, „Maszkaron”. Magazyn Kraków 2000, październik-grudzień, s. 11

41. Krystyna Czerni, Anioł na szafie. Nowosielski w Starmach Gallery, „Tygodnik Powszechny” 1998, nr 10, s. 8

42. Jerzy Nowosielski, Brewerie rzymskie [notowała Krystyna Czerni], „Tygodnik Powszechny” 1993, nr 10, s. 9

43. Krystyna Czerni, Lekcja abstrakcji. Wystawa obrazów i rysunków Jerzego Nowosielskiego, „Tygodnik Powszechny” 1990, nr 8, s. 6

44. Krystyna Czerni, Nowosielski, „Magazyn Gazety Wyborczej” 1993, nr 4 (wyd. warsz.)

45. Sztuka nie boi się propagandy. Z Jerzym Nowosielskim rozmawia Krystyna Czerni, „Res Publica” 1988, nr 9, s. 43-56

[reportaż telewizyjny]

46. „Album Krakowskiej Sztuki” - Jerzy Nowosielski [wywiad telewizyjny, z artystą rozmawia Krystyna Czerni, Real. Telew.: Andrzej Kornecki, TVP Kraków 1995]